БҰҰ 2021 жылды «Халықаралық креативті экономика жылы» деп жариялады. Креативті индустрияның әлемдік нарығы шамамен 104,2 миллиард долларды құрайды, ал оның капитализациясы екі триллион доллардан асады. Бұл ретте саланың айналымы жыл сайын 15 пайызға артып келеді.
Сондықтан Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев елімізде осы саланы ауқымды дамыту үшін барлық жағдай жасалу қажет екенін өзінің 2023 жылғы «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Қазақстан халқына Жолдауында айтқан болатын. Жолдауда шығармашылық индустрияны қолдау бойынша жеке шаралар кешенін әзірлеу, оның ішінде әрбір облыс орталығы мен ірі қалаларда шығармашылық индустрия орталықтарын
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Қазақстан қалыптастыру, қатысушыларға өз өнімдерін коммерцияландыру мәселелері бойынша көмек көрсету жөнінде нақты міндет қойған еді. халқына Жолдауында:
«Қазіргі заманда азаматтардың шығармашылық әлеуетіне және зияткерлік капиталына арқа сүйейтін «креативті өндіріс» салалары шынайы инклюзивті экономиканы дамытудың қайнар көзі саналады. Бұл аз десеңіз, креативті экономика дарынды әрі шығармашыл адамдарды өзіне тартатын ірі қалалардың дамуына ықпал етуші күшке айналуда. Біз елімізде креативті экономиканың жан-жақты дамуына барлық жағдайды жасауымыз керек. Соның ішінде зияткерлік меншікті қорғайтын құқықтық тәсілдер қажет. Бұл – өте маңызды мәселе» деген еді.
Креативті индустрия көптеген елдердің экономикасында маңызды инновациялық салаға айналуда. Қарқынды даму арқылы олар өз экономикалық өсімнің жаңа көздерін тудырып қана қоймай, сонымен қатар ірі қалалардың эксклюзивті экожүйелерін жасайды, серпінді идеялар мен таланттарға, ерекше орындар мен ландшафттарға назар аударады, осылайша олардың жаһандық танылуына ықпал етеді.
Шығармашылықпен ақша табу мүмкін емес деген идея бүгінде ескірген. Қазір технологияның дамуымен шығармашылықтың рөлі артты – ол өз авторларына үлкен көлемде қаражат әкеле бастады. Бүгінде креативті индустрияның Қазақстан экономикасына қосқан жалпы үлесі 2023 жылы 33,3 млрд. теңгені құрап отыр және сарапшылардың пікірінше, бұл көрсеткіш жыл сайын өспек. Бүгінде көптеген елдер креативті индустрияны дамытуға басымдық береді.
Креативті индустрия дегеніміз не? Ол не үшін қажет? Бұл салада қандай мемлекеттік қолдау шаралары қолданылады? Креативті экономикада қандай өзгеріс бар және жақын арада не күтуге болады? — осы және басқа сұрақтарға Ruh.kz порталының дайындаған материалынан жауап іздей аласыздар.
«Креативті индустрия» термині нені білдіреді?
Қарапайым тілмен айтқанда креативті индустрия дегеніміз не?
ЮНЕСКО анықтамасына сәйкес, креативті индустрия – шығармашылық мазмұнды құру, өндіру және коммерцияландыру.
ЮНЕСКО дерегі бойынша, креативті экономика әлемдік ЖІӨ-нің 3 пайызын құрайды. Ұйым оны әлемдегі ең қарқынды дамып келе жатқан экономика секторларының бірі деп атады. Өз саласына 30 миллионнан астам адамды белсенді түрде тартатын сала, оның ішінде 18-25 жас аралығындағы жастардың басым бөлігі әлемдік экономикаға жыл сайын 2 триллион 250 миллиард доллар табыс әкеледі.
Креативті индустрия – инновациялық мәдени дамудың жаңа тәсілдерінің бірі. Оның қазіргі жағдайда мәдени кластерді дамыту үшін үлкен мүмкіндіктері мен орасан зор әлеуеті бар.
Креативті индустрия – шығармашылық және мәдени компоненттер басым және біріктіруші идея болатын әлеуметтік-мәдени тәжірибенің бір түрі. Креативті саланы, сондай-ақ өнімдері зияткерлік меншікті құру, өндіру және пайдалану мүмкіндігі бар кәсіпкерлер мен кәсіпорындарды біріктіретін экономика саласы ретінде анықтауға болады. Креативті индустрияның дамуы постиндустриалды экономиканың әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды факторы ретінде әрекет етеді.
Жалпы қосылған құн бойынша креативті индустрия сегментіндегі әлемдік көшбасшылар – АҚШ (988 миллиард доллар) және Қытай (921,6 миллиард доллар). Кейбір мәліметтер бойынша креативті экономика АҚШ – 4,1%, Канада – 3,9%, Ұлыбритания – 3,8%, Жапония – 3,3%, Франция – 3,0%, Германия – 3,0% ЖІӨ үлесін алады.
«Креативті индустрия» термині қалай пайда болды?
«Креативті индустрия» термині бірқатар коннотацияларға ие: экономикадан бастап, әлеуметтік-мәдени салаларға дейін. Экономикада креативті индустриялардың синонимдері «креативті экономика» немесе «білім экономикасы» деп айқындалады: адамның интеллектуалды қызметімен байланысты сектор. Алғаш рет «креативті экономика» терминін 2000 жылы Нью-Йорктегі Businessweek журналы қолданған және содан бері бұл ұғымның ауқымы кеңейе түсуде. Креативті индустрияның негізгі сипаттамасы – түрлі шығармашылық қызмет саласындағы инновациялық технологиялардың маңызды рөлі: ойындар құрастыру, бағдарламалық өнімдердің кең ауқымы, виртуалды, музыка, өнер, жарнама, сәулет, кинематография, анимация, дизайн және шығармашылық қызметпен тікелей немесе жанама байланысты басқа да салалар.
Әлеуметтік-мәдени салада креативті индустрия мәдениет дамуының жаңа түрі ретінде жіктеледі. Мұнда біріктіруші идея – шығармашылық компонент, сонымен қатар жаңа технологиялар мен жаңалықтардың рөлі жоғары. Креативті индустрия негізінен халықаралық нарық үшін тауарлар мен қызметтер ұсынады. Маңызды рөл контент жасаушылар атқарады, қарапайым тілмен айтқанда — интеллект. Креативті индустриялардың дамуына серпін беретін технологиялар, мысалы, креативті өндіріс құралдарына, аддитивті технологияларға, жасанды интеллектке жедел қол жеткізуге жауап беретін цифрландыру.
Неліктен креативті индустрия экономикалық өсудің драйвері?
Әлемдегі креативті салаларды капиталдандыру бүгінде АҚШ-та 2,3 триллион долларды құрап, өнеркәсіпте 30 миллионнан астам жұмыс орнын қалыптастырып отыр.
Оңтүстік Кореяның мысалын қарастыратын болсақ, онда 2009-2017 жылдары контент индустриясын үйлестіру және ілгерілету үшін арнайы KOCCA мемлекеттік шығармашылық контент агенттігі құрылған: креативті индустриямен жұмысты жолға қоюға және корей контентін халықаралық нарыққа шығарып, әлемге танымал етуге мүмкіндік берген арнайы жоба. Ал мұның бәрі «K-pop» немесе «Корея толқынынан» басталды, бастапқыда корей поп-музыкасының жанры заманауи оңтүстік кореялық сәнге, телехикаяларға, компьютерлік ойындарға және басқа да мультимедиялық өнімдерге қызығушылықпен жаһандық субмәдениетке айналды. Қазір «Корея толқынының» әлемдік нарықтарға кеңеюі Оңтүстік Кореяның имиджін жақсартып қана қоймай, Корея бюджетіне орасан зор дивидендтер әкеліп отыр. Корей креативті индустриясының өнімдері көптеген жылдар бойы әлемдік танымалдылықтың шыңына жетті. Кореяның шығармашылық саласының экспорты 2016 жылы 6 миллиард доллардан астамды құрады.
Креативті саланың даму қарқыны, мысалы, дәстүрлі индустрияға немесе басқа салаларға қарағанда әлдеқайда жоғары: экономиканың құлдырауы кезінде де жаһандық шығармашылық сектордың көлемі 14%-ға өсті. Жаһандық креативті сектордың өсуінің себептері арасында сала мамандары креативті экономиканың барлық секторларында қосылған құнның жоғары үлесін және өндіріс пен тұтыну тұрғысынан табиғи кедергілердің жоқтығын атап өтеді. Яғни, өнімді жасау үлкен материалдық шығындарды қажет етпейді, сонымен бірге оны барлық жерде және еш шектеусіз тұтынуға болады. Оған қоса, шығармашылық пен кәсіпкерліктің тоғысқан жерінде жүздеген жаңа кәсіпорындардың пайда болуы жаңа жұмыс орындарының ашылуын тудырып отыр. Осылайша креативті сала өзінің ерекшелігіне байланысты жастардың қызығушылығын арттыра түсуде: бүгінгі таңда шығармашылық индустриядағы жұмыспен қамту нақты сектордағы жұмыспен қамтудан асады.
Қазіргі уақытта креативті индустрияда реттеудің нақты нормалары мен негіздері жоқ, бұл креативті кластерлер қызметінің құқықтық негіздерін анықтауда маңызды.
Креативті индустрия саласындағы алғашқы зерттеулерді Ұлыбританиядағы «Үлкен Лондон Кеңесі» жүргізген, кейінірек «Comedia» агенттігінің британдық зерттеушілері және мәдениеттану саласындағы басқа да кеңесшілері мен зерттеушілері толықтырған. Қазірдің өзінде бұл зерттеулерге жаңа академик ғалымдар өз үлестерін қосуда. Сол арқылы әлеуметтанулық және статистикалық зерттеулер негізінде қалыптасқан шығармашылық байланыстар мен тізбектердің үлгілері қалыптасып келеді. Бүгінде бұл зерттеулер барлық жерде креативті салалардың әлеуетін бағалау, оларды қолдау мен дамытудың жолдары мен стратегияларын қалыптастырудың негізіне айналды. Технология «mapping» атауын алды.
Аумақтық карта жасау – шығармашылық сектордың жұмыс істеу және әлеуетін бағалау, сондай-ақ оның қажеттіліктері мен мүмкіндіктерін анықтау үшін аумақтың мәдени және шығармашылық ресурстарының картасын құрастыру. Ал ең бастысы, картаға түсіру негізінде белгілі бір аумақта креативті салаларды дамыту стратегиясы қалыптасады. Ол жалпы шығармашылық сала үшін де, жеке секторлар үшін де (мысалы, тек театр, музыка және т.б.) үшін де жүзеге асырылуы мүмкін.
Мұндай зерттеулерді жүргізу үш негізгі себеп бойынша маңызды және қажет:
- Шығармашылық салалардың әртүрлі ішкі салалары: сахна өнері (театр), музыка, бейнелеу өнері, теледидар және т.б. мәдениеттану, экономика ғылымдарының дамуына біріктіріліп, қоғамның әлеуметтік даму категориясына кіреді. Олар «креативті кластерлер» ретінде жұмыс істейді және жинақталған әсерге ие, бұл өз кезегінде шығармашылық салалардың дамуына айтарлықтай әсер етеді.
- Шығармашылық кластерлер ірі мегаполистерде шоғырланған.
- Өзара қарым-қатынас коммерциялық және коммерциялық емес секторлар арасында, өнер мен жергілікті экономикалық өсу арасында айқын көрінуі мүмкін.
Ұлыбритания мен Германия сияқты әртүрлі елдердің зерттеушілері шығармашылық индустрияларды картаға түсіру және дамытудың өзіндік әдістерін жасау үшін жұмыс істеді. Бұл тәсілдерді тұтастай талдайтын болсақ, ең танымал және индикативті әдістеме британдық EUCLID агенттігі әзірлеген әдістеме.
Оны жалпылама түрде талдап, сипаттауға тырысайық.
Шығармашылық индустрияның өндірістік тізбегі төрт кезеңнен тұрады:
- Идеяның бастауы – шығармашылық идеялар мен жобаларды жасау.
- Өндіріс – коммерциялық сатуға жарамды өнім жасау.
- Тарату – өнімді эфирге шығару, жазу, кинокөрсету, спектакльдер көрсету және т.б.
- Тұтыну – соңғы пайдаланушының белгілі бір тәжірибені алуы.
Идеяны қалыптастыру кезеңінде мыналар қарастырылады:
– материалдық мәдениет объектілері немесе бұйымдары – сызбалар, жобалар, әндер, сценарийлер және басқа да қолдан жасалған заттар;
– материалдық емес шығармашылық концепциялар мен идеялар – репутация, бренд, кейіпкер, үлгі, түс схемасы және т.б.
Өндіріс сатысында «шикі» шығармашылық материалдан нарықтық өнімге трансформация жүреді:
– жаппай көбейтуге мүмкіндік беру – фильмдер, телешоулар, кітаптар, жазбалар, компакт-дискілер және т.б.;
– бір рет жасалған – картиналар, театрландырылған қойылымдар, дизайнерлік киімдер және басқа да заттар.
- Ел экономикасына креативті индустрияның әсерін бағалау құралы
Мәдениеттің құндылығын экономикалық тұрғыдан өлшеуге тырысу мүмкіндігі шектеулі. Өйткені мәдени құндылық шығармашылық қабілеті бар адам өз еңбегі үшін төлей алатын қызмет құнынан әлдеқайда ауқымды. Осы ереже аясында шығармашылық адамдар жалдамалы мамандардың жұмыс күшінің жиынтығы ғана емес, сонымен қатар дамуы экономикалық құрамдас бөлігі бар мәдениет пен креативтң өнімдерін құруға және сатуға ықпал ететін ерекше қасиеттердің тасымалдаушылары деген тезис расталады.
«Жаңа жобаларды ілгерілету жөніндегі стратегиялық бастамалар агенттігі» АҚ қалалық құзыреттер орталығының сарапшылары мен талдаушылары экономикалық өсу тетігі ретінде белгіленген қызметтің құндылығын айқындау шеңберінде креативті индустриялардың Ресей экономикасына қосқан үлесін есептеу әдістемелерінің бірін қолданды. Зерттелетін саланың мәнінің математикалық моделін құрудың қолданылған әдісі келесі алгоритм арқылы жүзеге асырылды:
¾ Есепке енгізуге жататын экономикалық қызмет түрлерін айқындау;
¾ Есептеу формуласын қалыптастыру;
¾ Экономикалық қызмет түрлері мен әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер бойынша аймақтар немесе муниципалитеттер деңгейіндегі статистиканы жинау;
¾ Муниципалды, аймақтық және федералды деңгейлердегі шығармашылық салалардың үлесін есептеу;
¾ Есептеу нәтижелерінде орташа мәндерден ауытқитын мәндерді анықтау және оларды түсіндіру;
¾ Дәлірек есептеуді қиындататын мәселелердің жиынтығын анықтау;
¾ Белгіленген мәселелерді шешу бойынша ұсыныстар әзірлеу.
Креативті индустриялардың үлесін шамамен бағалаудың негізі ретінде қалалық экономиканың жалпылама көрсеткіші – «қалалық өнімді» (city product) бағалау әдісі қолданылды. Бұл әдісті БҰҰ-ның елді мекендер жөніндегі орталығы (UN-Habitat) мыңжылдықты дамытудың алға қойылған міндеттеріне қол жеткізудегі прогресті мониторингтеу мақсатында әзірледі. UN-Habitat мәліметтері бойынша, «қалалық өнімді» бағалау әдісі келесі компоненттерді қамтиды: экономика саласы өндірген ұлттық өнім, тиісті салада жұмыс істейтіндердің үлесі, сондай-ақ қалалық және ұлттық экономика салаларындағы орташа жалақы деңгейінің арақатынасы. Жиынтық көрсеткішті бағалау келесі аралас модель арқылы анықталады:
E=A×C×D÷B, (1)
Мұндағы E - қалалық экономика саласына арналған қалалық өнім;
A - экономика саласы өндірген ұлттық өнім;
B - ұлттық экономика саласында жұмыспен қамтылғандар саны;
С - қалалық экономика саласында жұмыспен қамтылғандар саны;
D - қалалық экономика саласындағы және ұлттық экономика саласындағы орташа жалақы деңгейінің арақатынасы (Gafarova, 2017).
- Креативті индустрияның ұлттық экономикаға әсер ету жолдары
Креативті индустрия саласы – ұлттық ішкі және сыртқы ортаның ажырамас бөлігі. Ол – ұлттық экономика, тарих және мәдениет арқылы қалыптасады. Бұл креативті индустрия мен ұлттық экономика екіжақты байланыста екенін білдіреді. Экономиканың сипатталатын секторын дамыту халықтың шеберлігін, таланты мен шығармашылық әлеуетін пайдалану есебінен жаңа жұмыс орындарын және ұлттық байлықты арттыруды қамтамасыз етеді.
Бір-бірімен тығыз байланысты ішкі секторлардан тұратын креативті индустрияны мәдени саламен шатастыруға болмайды. Соңғысы әлеуметтік және мәдени мақсаттарға жетуге бағытталған, ал біріншісі қызметтің экономикалық нәтижесінің маңыздылығын көрсетеді. Креативті индустрияның ұлттық экономикаға әсері, әдетте, оның жұмыссыздыққа қарсы күрестегі рөлі, ЖІӨ мен сыртқы саудаға қосқан үлесі және басқа да көрсеткіштері бойынша бағаланады.
Бүгінгі таңда креативті саланы зерттеу – академиялық ортадағы өзекті және танымал пікірталас тақырыптарының бірі. Ғылыми қоғамдастық өкілдері қарастырылып отырған қызметтің әртүрлі сипаттамаларына назар аударады, сонымен қатар олардың пайда болуына, қалыптасуына және дамуына ықпал ететін факторларды анықтайды. Ғылыми қызығушылықтың маңызды, бірақ сонымен бірге дамымаған салаларының бірі-шығармашылық салалардың ұлттық экономикаға әсері. Ұлттық экономиканың ерекше назар аударатын компоненттерінің ішінде мыналар бар:
¾ Жұмыссыздықпен күресу;
¾ ЖІӨ-дегі үлес, қосылған құн;
¾ Сыртқы сауда (экспорт);
¾ Әлеуметтік интеграция;
¾ Әлеуметтік және мәдени даму;
¾ Өмір сүру сапасын жақсарту;
¾ Жастар арасындағы жұмыссыздықпен күрес;
¾ Әлеуметтік-экономикалық әсердің өзге де көрсеткіштері.
Креативті индустриялар жаңа жұмыс орындарын құруға, экспорттың дамуына ықпал етеді, сондай-ақ креативті сала субъектілерінің ақша айналымын, олардың ЖІӨ-ге қосқан үлесін арттыруға көмектеседі.
Креативті индустрия белгілі бір ортада пайда болатынын, дамитынын және өркендейтінін атап өту маңызды: соңғысы экономикалық қызметті жүргізу үшін қолайлы жағдайларды, жеткілікті жұмыс күшін және өндірілген өнімдердің қосымша құнын арттыру және әлеуметтік-экономикалық өмір сүру жағдайларын жақсарту үшін қажетті басқа сипаттамаларды қамтиды.
- Шығармашылық салалардың құндылығын бағалау кезінде картографиялауды қолдану
Экономиканың урбанизациясы жаңа білім құру және әртүрлі мамандықтарды байыту арқылы креативті индустриялардың дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, дамыған елдердегі жағдайға негізделген белгіленген алғышарт дамушы мемлекеттердің аумағында әрқашан әділ бола бермейді.
Креативті индустриялар постиндустриалды қалалармен байланысты, мұнда экономикада қызмет көрсету саласы басым. Белгіленген қызмет спектрі белгісіз және тез өзгеретін нарықтардағы тұтынушылардың тенденциялары мен қалауларын үнемі қадағалап отыруға бағытталуы керек.
Тауарлар мен қызметтерді сатып алушылар мен сатушылар арасында алмасуды қамтамасыз ететін процестер мен процедуралардың қазіргі жағдайы мен қызметі кең желілерге ие және ақпараттық технологиялар мен әлеуметтік желілермен қамтамасыз етілген. Бұл сипаттама қазіргі нарық субъектілерінің жұмыс істеуіне географиялық кедергілердің болмауын қамтамасыз етеді. Сондықтан креативті индустрия субъектілерінің жұмыс істеуі көбінесе урбанизацияланған аудандарда және ақпараттық технологиялармен жақсы байланысы бар жеткілікті дамыған аймақтарда шоғырланады деп күтуге болады. Бұл шығармашылық қызмет нәтижелерін өндірушілер мен тұтынушыларға жергілікті және жаһандық нарықтарға қол жеткізуге көмектеседі.
Жұмыспен қамту құрылымы және жеке қала, аймақтың экономикалық жағдайлары креативті индустрия белсенді дамуының орнын анықтай алады. Кәсіпкерлік қызметті жүргізудің қолайлы шарттары және мәдениетті дамыту адамдарды креативті әлеуетті іске асыру және жаңа кәсіпорындар ашу үшін жаңа мүмкіндіктер іздеуге ынталандыратын болады. Сондықтан креативті саланың өкілдері креативтіліктің жоғары деңгейімен, инновациялармен және кәсіпорындардың жұмыс істеуі үшін қолайлы жағдайлармен сипатталатын аудандарда орналасуы мүмкін.
Креативті индустрияны дамытудың артықшылықтары туралы айта отырып, олардың халықты жұмыспен қамту деңгейін арттыруға, жоғары білікті мамандарды тартуға, жергілікті өнерді дамытуға оң әсерін атап өткен жөн. Осылайша, халық шаруашылығының зерттелетін саласын тұрақсыз экономикалық деңгейі бар аудандарды жандандыру, жергілікті экономиканы әртараптандыру, сондай-ақ брендті жаңарту және елді мекеннің немесе аймақтың мамандану құралы ретінде қарастыруға болады.
Халықаралық бағалаулар бойынша, креативті индустриялардың артықшылығы – шағын және орта бизнес өкілдерін тарту, жұмыс орындарын құру, шикізаттық емес экспорттың өсуіне балама шешім табу, адами капиталдың сапасын арттыру. Сонымен қатар бұл сектор өмір сүру үшін қолайлы ортаны қалыптастыра отырып, өзін-өзі дамытуға мүмкіндік беретін тұрақты инклюзивті өсудің көзіне айналмақ.
Креативті және мәдени индустриялар арасындағы айырмашылықтар
Бұл екі ұғым қоғамда жиі қатар қолданылады, тіпті бір бүтінге топталады. Екі құбылыстың ортақ сипатын атап көрсетуге немесе тіпті оларды бір категорияға біріктіруге тырысады. Дегенмен, бұл ұғымның айырмашылықтары көп. Мәдени және креативті индустрияларға тән орталық сипаттамаларды белгілеп, осы категориялар арасындағы негізгі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды қарастырайық.
Алдымен мәдени индустрияға тән негізгі сипаттамаларды қарастырайық. Бірінші ерекшелігі – олардың индустрияландыру дәрежесіне байланысты мәдени өнімдердің айтарлықтай әртүрлілігі:
- Креативті және ақпараттық қызметкерлердің оларды өндіруге қатысуын көздемейтін, алайда мәдениет саласына қатысы бар жаңғыртылатын өнімдер (бірінші кезекте мәдени және ақпараттық өнімдерге қол жеткізу жүзеге асырылатын техникалық құрылғылар);
- Кітаптар, компакт-дискілер, фильмдер, телебағдарламалар және т.б. сияқты олардың өндірісіне мәдениет және ақпарат қызметкерлерінің қатысуын көздейтін өнімдер;
- Шығармашылық қызметкерлердің еңбегін көздейтін ішінара репродукцияланатын өнімдер, алайда олардың репродуктивтілігі (және тиісінше жаппай) техникалық немесе әлеуметтік жағынан шектелген: литографиялар, көркем репродукциялардың шектеулі сериялары және т. б.
- Өндірістің индустриялық процесіне қатысы жоқ, бірақ мәдениет саласына қатысы бар өнімдер: музыкалық залдардың қойылымдары, бірегей өнер объектілері және т. б.
Бұл типология мәдени индустрияның негізгі сипаттамасы ретінде репродуктивтілік категориясының негізгі элементін құрайды.
Екінші ерекшелігі – мәдени индустрияның мәдени немесе ақпараттық тұтыну құнының болжанбайтын (немесе анықталмаған) сипаты. Осы болжамсыздықтың салдарын тегістеу үшін салалар әр өнімге емес, серияға немесе өнім каталогына (альбом және каталог диалектикасы деп аталатын) шығындарды есептеуді қамтитын белгілі бір тәуекелсіз шаралардың тұтас жиынтығын қолданады. Бұл – құрылымдық ерекшелік және мәдени, ақпараттық индустрияны архаикалық сала ретінде емес, индустрияландырудың дәстүрлі түрлерімен теңестірілмейтін және салыстыруға келмейтін басқа салалардан бөледі.
Үшінші ерекшелігі – өнім тұжырымдамасын іске асыру кезеңі (фильм, кітап, музыкалық альбом және т.б. әзірлеу – шамамен. ) негізінен қолөнер өндірісі аясында жүзеге асырылады және шығармашылық дизайнның автономиясына кепілдік береді. Өнім тұжырымдамасын жасауға қатысатын шығармашылық қызметкерлерге еңбекақы төлеудің ерекшеліктері бар екенін атап өту маңызды. Олардың еңбекақысының көпшілігі ең кең тараған жалақы жүйесіне бағынбайды.
Мәдени индустриядағы үйлесімді классификация мен үлгіні креативті индустрия түсінігіне бірқатар себептерге байланысты қолдануға болмайды. Ең алдымен, креативті индустрия сияқты саланың шығармашылық өлшемін мәдениет индустриясының негізінде жатқан әлеуметтік-символдық және шығармашылық принциппен салыстыруға болмайды. Қалай болғанда да, креативті индустрия шығармашылық құрамдас бөлігінің әлеуметтік мойындалуы және соның салдары ретінде заңдылығы мәдени индустрияға қарағанда әлдеқайда айқын емес. Креатив элемент ретінде өндіріске және кез келген экономикалық қызметке тән екендігі де іргелі мәселе.
Қазақстанда да креативті индустрияның элементтері пайда болғаны қуантады. 2018 жылы Қазақстандағы Британ Кеңесі Алматыдағы Нархоз университетімен бірлесіп Қазақстандағы креативті индустрияға зерттеу жүргізді: 2019 жылдың басына қарай 18 мыңға жуық кәсіпорын болды, бұл елде тіркелген, креативті индустрияға жатқызуға болатын заңды тұлғалардың жалпы санының шамамен 4% құрады; Қазақстанның креативті индустриясы кәсіпорындарының арасында: 7,7 % – өңдеу өнеркәсібі; 2,1 % – көтерме және бөлшек сауда; 33,8 % - ақпарат және байланыс; 47,4 % – кәсіби ғылыми және техникалық қызмет; 9 % - өнер, ойын-сауық және демалыс.
British Council in Kazakhstan (ВСiК) өнер және креативті экономика жобаларының мамандары креативті индустрия – бұл білім экономикасы деп те аталатын және тұтастай зияткерлік қызметке негізделген экономиканың төртінші секторы екенін айтады. Онда өнер, мәдениет, бизнес және технологияны тоғыстырады. «Креативті индустрия тек ойын – сауық, өнер және демалыс деп саналады. Бірақ бұл креаиндустрияның тек 9 %-ын құрайды. Ең үлкен сектор – бұл ғылыми-техникалық қызмет: барлық жеке кәсіпкерлер, дизайнерлер, сәулетшілер, бейне және аудио өндіріс және т. б. Креативті индустрия секторын әлдеқайда кеңірек қарастыру өте маңызды: ол тіпті бизнес қызметтері мен жылжымайтын мүлік секторынан да үлкен»,-дейді мамандар. Сондай-ақ ВСiК қызметкерлерінің айтуынша, Қазақстан экономикасының креативті секторында негізінен фрилансерлер жұмыс істейді.
Мемлекет Басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев та креативті экономиканы белсенді дамыту қажеттігін бірнеше рет атап өтті. Мәселен, 2023 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» Жолдауында ол креативті индустрияларды экономика мен жұмыспен қамтудың өсу нүктесі ретінде белгіледі.
Қазақстанда бұл сектор әлі тиісті деңгейде дамымаған. Креативті индустрияның Қазақстан Республикасының ЖІӨ-ге қосқан үлесі шет елдердің деңгейіне жетпейді, ал оның жұмыспен қамту құрылымы өте төмен. Жоспарланған шаралар есебінен 2025 жылға қарай креативті индустриялардың ел экономикасына қосқан үлесін 5% - ға дейін, ал ШОБ субъектілерінің санын 80 мыңға дейін ұлғайту көзделген 2022 жылы бұл көрсеткіш тиісінше 3,6% және 55,1 мың ШОБ құрады.
Қазақстан креативті индустрияны дамытуда көшбасшылардың бірі болуға ұмтылады. Соңғы жылдары Қазақстан Үкіметі креативті салаларды қолдауға және көтермелеуге бағытталған ұзақ мерзімді стратегия құруда, «Мәдениет туралы» Заңға және креативті индустриялар мәселелері жөніндегі Кәсіпкерлік Кодекске заңнамалық түзетулер қабылданды. «Креативті сала», «креативті индустрия» ұғымдары бекітілді. Қазақстанда креативті индустрияларды дамытудың 2025 жылға дейінгі тұжырымдамасы, Қазақстан экономикасының креативті секторын дамыту, оның ішінде креативті экономика мүддесінде Қазақстанның адами капиталын дамыту жүйесін ынталандыру қағидаттарын жасауға бағытталған креативті білім беру хабының тұжырымдамасы әзірленді. Тұжырымдаманы іске асыру нәтижесінде креативті индустрияларды дамыту үшін қажетті институционалдық жағдайлар мен алғышарттар қалыптастырылатын болады. Шығармашылық кәсіпкерлік субъектілері, сондай-ақ шығармашылық тұлғалар мемлекеттік қолдау және ынталандыру құралдарына қол жеткізе алады.
Статистикалық деректерге сәйкес, Қазақстанда жалпы ішкі өнім құрылымындағы креативті индустриялардың үлесі 2020 жылдың қорытындысы бойынша 2,67% -ды. құрады, бұл орташа әлемдік деңгейден 4% - ға төмен. 2020-2021 жылдары креативті индустриялардың экономикаға қосқан үлесі 2,7% деңгейінде тұрақты динамиканы көрсетті. 2022 жылы бұл көрсеткіштің 0,9% - ға айтарлықтай өсуі байқалды. 2023 жылы - 4,07 %-ға, 2024 жылы - 4,53 %-ға жеткен.
Бүгінгі таңда креативті салаларда 95 мың адам жұмыспен қамтылған, ал негізгі капиталға салынған инвестиция көлемі 33,3 млрд теңгені құрап, белсенді кәсіпкерлік субъектілерінің саны 32 мың бірлікке жетке. Креативті салалардың Қазақстан экономикасына қосқан үлесі 2,7%-ға жуықтаған.
Осылайша, креативті салаларды дамытудың жүйелі және прогрессивті тәсілдері келесі нысаналы индикаторларға қол жеткізуге мүмкіндік береді: олардың ЖІӨ-дегі үлесін 3%-ға, қызметкерлердің үлесін 4%-ға дейін, шығармашылық салалардағы ШОБ субъектілерінің санын 80 мың бірлікке дейін арттыру. Сондай-ақ креативті индустрия өнімдерінің экспортын 200 млн долларға ұлғайту.
Қазақстанда креативті бизнесті қолдаудың түрлі шаралары бар:
- Қазақстан Үкіметі креативті жобалар мен стартаптарды дамыту үшін гранттар мен субсидиялар түрінде қаржылық қолдау көрсетеді.
- Елімізде креативті кәсіпкерлікті көтермелеуге және дамытуға бағытталған түрлі бағдарламалар мен конкурстар өткізіледі. Мысалы, Астана Hub – бұл стартаптар үшін конкурстар мен бағдарламалар ұйымдастыратын инновациялық орталық.
- Қазақстанда креативті жобалар мен стартаптарды дамыту үшін кеңістік, оқыту, менторлық және қаржылық қолдау көрсететін инкубаторлар мен акселераторлар бар.
- Банктер мен қаржы институттары креативті кәсіпкерлер үшін арнайы шарттар мен қаржыландыру бағдарламаларын ұсынады, мысалы, төмендетілген пайыздық мөлшерлемелер немесе төлемдерді кейінге қалдыру.
- Шығармашылық кәсіпкерлерге қосылған құн салығынан босату (ҚҚС) немесе төмендетілген салық ставкалары сияқты салықтық жеңілдіктер берілуі мүмкін.
- Білім беру бағдарламалары мен бастамалары шеңберінде креативті кәсіпкерлік саласында дағдылар мен білімді дамыту үшін курстар, тренингтер және шеберлік сыныптары өткізіледі.
- Қазақстан халықаралық форумдарға, көрмелер мен конференцияларға қатыса отырып, креативті экономика саласындағы халықаралық ынтымақтастықты белсенді дамытуда. Бұл тәжірибе алмасуға және креативті кәсіпкерлер үшін жаңа мүмкіндіктер ашуға ықпал етеді.
Бұл шаралар инновациялар мен экономикалық өсу үшін қолайлы орта құру мақсатында Қазақстанда креативті бизнесті ынталандыруға және дамытуға бағытталған.
Ең дамыған елдерде креативті сектордағы шағын бизнес кірістіліктің ең жоғары деңгейімен сипатталады, өйткені ол аймақтардағы жұмыссыздық мәселесін шешуге, қосымша жұмыс орындарын құруға, отбасылық бизнесті дамытуға, жергілікті тауарлармен нарықтық сұранысты қанағаттандыруға, сондай-ақ ескірген өндірісті жаңартуға, мәдениет пен өнерге инновациялар енгізуге, ішкі туризм мен шағын қалаларды дамытуға, ұмытылған дәстүрлер мен мерекелердің жандануына ықпал етеді.
Тәжірибе көрсеткендей, шығармашылық бизнес әртүрлі қалалардағы мәдени мұраны дамыту арқылы еліміздегі мәдениет деңгейіне әсер етеді.
Бүгінгі таңда Қазақстанда 7,8 мыңға жуық мәдениет мекемелері (театрлар, мұражайлар, мәдени-демалыс орталықтары, кинотеатрлар, концерт залдары және т.б.) бар. Бұл 2021 жылғы көрсеткіштен 60 бірлікке артық, осыған байланысты туристік әлеуетті дамытуға оң ықпал байқалады. Осылайша, креативті бизнес – қазақстандықтардың шығармашылық әлеуетін табыс көзіне айналдыру құралы, сондай-ақ әлеуметтік мәселелерді шешу және еліміздің тартымдылық деңгейін арттыру бойынша пәрменді құрал.
Қорытынды. Бүгінде бүкіл әлемде креативті индустриялар инновацияның, экономикалық өсудің, жеке әл-ауқаттың және қоғамның бірлігінің қайнар көзі ретінде танылды, бірақ олардың әлеуетін пайдалану қиын болуы мүмкін. Сонымен бірге экономиканың сипатталатын ерекше секторын қалалар мен өңірлерді экономикалық тұрғыдан неғұрлым қолайлы және өмір сүруге тартымды жерлерге жаңғырту құралы ретінде қарастыруға болады.
Цифрлық технологиялар мен инновацияларды қолдану шығармашылық қызмет үшін жаңа мүмкіндіктер аша отырып, осы сектордың одан әрі қарқынды даму мүмкіндіктерін айқындайды.
Айта кету керек, Қазақстандағы креативті индустрия тұрақты және адамға бағытталған қоғамды дамыту құралы ретінде адамдардың өмірі мен кәсіпкерлік қызметінің шығармашылық компонентін қалыптастыру үшін одан әрі даму мен қолдауды қажет етеді.
Шығармашылық салаларды қаржыландыру арнайы білім мен шынайы міндеттемені, адамдардың шығармашылығын өзгертетін және дамытатын оң әлеуметтік әсер ету үшін осы сектордың әлеуетін мойындауды талап етеді.
